close

  • Polsce – służyć, Europę – tworzyć, Świat – rozumieć

     

  • Z HISTORII POLSKIEGO LOTNICTWA W TURCJI

  • Historia polskiego myśliwca PZL P.24

    Wpływ polskich inżynierów na rozwój tureckiego przemysłu lotniczego

     

    ***

    W Muzeum Lotnictwa Tureckiego w Stambule (Havacılık Müzesi Yeşilköy) znajduje się jedyny zachowany egzemplarz polskiego myśliwca PZL24 . W Turcji w zakładach Kayseri Tayyare Fabrıkası wyprodukowano na polskiej licencji łącznie 40 samolotów PZL P.24, w wersjach P.24A i P.24C. Do 1939 roku kilka z tych maszyn przebudowano na wersję PZL P.24G. Prezentowany w muzeum samolot przedstawia właśnie wersję P-24G z francuskim silnikiem Gnome-Rhone 14N o mocy 970 KM. Samolot PZL P-24 stanowił bardzo ważny etap w historii rozwoju lotnictwa tureckiego, gdyż był pierwszą nowoczesną konstrukcją bojową produkowaną na terenie tego kraju. Samolot pozostawał w jednostkach bojowych lotnictwa tureckiego od 1937 do 1943 roku, ostatnie PZL P-24 wycofano ze służby w 1945 roku.
    Muzeum znajduje się na terenie południowej, wojskowej części międzynarodowego portu lotniczego imienia Atatürka. Inną polską konstrukcją prezentowaną w muzeum jest PLZ-104 Wilga 35A, znajdujący się w ekspozycji zewnętrznej przed hangarem.

     

    PZL P-24 w Muzeum Lotnictwa Tureckiego w Stambule

     

    PZL-24

     

    PZL-24

    Fotografie samolotu opublikowano za zgodą i dzięki uprzejmości p.Tomasza Czerwińskiego
     
     

    ***

     

    Historia tureckiego lotnictwa sięga czasów proklamowania Republiki Turcji, kiedy na mocy dyrektywy Mustafy Kemala Atatürka, 16 lutego 1925 r.utworzono Tureckie Stowarzyszenie Lotnicze (THK). Pierwotnie stowarzyszenie funkcjonowało pod nazwą Tureckie Towarzystwo Lotnicze i miało służyć zwiększeniu świadomości tureckiego społeczeństwa w kwestii konieczności rozwoju lotnictwa, szkolenia personelu i dążenia do "wychowania" młodej kadry rodzimych lotników.

     

                W 1926 r. otwarto turecką Szkołę Inżynierii Lotniczej oraz przy współpracy z niemiecką firmą Junkers - Zakłady Lotnicze w Kayseri, gdzie na niemieckiej licencji produkowano samoloty typu A-19 i A-20. W roku 1929 r. nadzór nad fabryką przejęło tureckie Ministerstwo Obrony Narodowej. Równocześnie, powołane do życia Tureckie Stowarzyszenie Lotnicze, w ciągu 10 lat od daty swojego powstania zakupiło i ofiarowało na rzecz Tureckich Sił Zbrojnych 351 samolotów.

     

                W roku 1931, turecki pilot Vecihi Bey podjął zakończoną sukcesem próbę okrążenia Turcji skonstruowanym przez siebie samolotem. Rok później, Selahattin Resit Bey wyprodukował prototyp pierwszego rodzimego samolotu (MMV-1). Należał on do grona tureckich inżynierów, którzy dzięki uzyskanemu od Tureckiego Stowarzyszenia Lotniczego stypendium mogli kształcić się za granicą. THK wyszkoliło wielu utalentowanych lotników, w tym także adoptowaną córkę M.K.Atatürka i pierwszą tu kobietę za sterami samolotu - Sabihę Gökçen. W tym samym czasie na terenie Turcji zaczęły powstawać szkoły specjalizujące się w sekcjach: spadochronowych, szybowcowych i modelarskich. W należących do Tureckiego Stowarzyszenia Lotniczego warsztatach w Akkopru wszczęto produkcję szybowców, które w 1940 r. zostały przekształcone w zakłady w których rozpoczęto seryjny montaż brytyjskich samolotów szkoleniowych Miles Magister.

     

     

                W 1939 r. na krótko przed wybuchem II Wojny Światowej powstała Fabryka Samolotów w Etimesgut, w której w 1944 r. rozpoczęto produkcję samolotów Magister, szybowców typu THK-1,3,4,7,9,13 oraz służących do celów treningowych, medycznych i logistycznych samolotów typu THK-2,5,10. Na ten sam okres przypada również, utworzenie pierwszej w Turcji fabryki silników, która funkcjonowała do roku 1951, a następnie była wykorzystywana na potrzeby przemysłu maszynowego i chemicznego.

     

                Polsko-turecka współpraca w branży lotniczej rozpoczęła się jeszcze w latach 30-tych XX w. W 1937 r. Zakłady Lotnicze w Kayseri podpisały kontrakt na zakup w Polsce podzespołów do samolotów. W czasie II Wojny Światowej (1940 r.) do Turcji przybyli polscy inżynierowie, konstruktorzy i technicy, którzy położyli ogromny wkład w utworzenie Fabryki Samolotów Tureckiego Stowarzyszenia Lotniczego. W kierowanej przez polskich inżynierów w latach 1941 - 1946 fabryce, produkowano zarówno oparte na brytyjskiej licencji samoloty typu Miles M.14 A jak również konstrukcji własnej. Z uwagi na obecność polskich inżynierów, zakłady były nazywane przez Turków jako "Polskie".

     

                Wybuch II Wojny Światowej zmusił do opuszczenia Polski wielu utalentowanych inżynierów i konstruktorów lotnictwa. Rozproszeni po świecie, podjęli pracę w sektorze lotniczym różnych krajów, głównie jednak we Francji i Wielkiej Brytanii. Pomysłodawcą zebrania w jednym miejscu możliwie największej liczby polskich inżynierów specjalizujących się w lotnictwie był były dyrektor Doświadczalnych Warsztatów Lotniczych w Warszawie – Jerzy Wędrychowski. To on w październiku 1940 r. wraz z pierwszą siedemnastoosobową grupą polskich inżynierów przybył do Ankary. Zamierzeniem Wędrychowskiego było najpierw zebranie polskich inżynierów na obczyźnie a następnie wspólna praca, tak aby po zakończeniu wojny i powrocie do Polski, wesprzeć odbudowę krajowego lotnictwa. Z uwagi na wcześniejszą współpracę w dziedzinie lotnictwa między Turcją a Polską, Wędrychowski został zaproszony przez stronę turecką w celu podjęcia współpracy. W latach 1941-48 sprawował funkcję dyrektora Wytwórni Samolotów Tureckiego Stowarzyszenia Lotniczego (Türk Hava Kurumu THK) w Etimesğut. W trakcie pobytu w Turcji polscy inżynierowie wyprodukowali 60 samolotów typu Miles Magister, kilka szybowców, samolot medyczny typu THK-3, mały samolot pasażerski THK-4 oraz samolot turystyczny THK-7.

     

     

     

     

    Polscy specjaliści szkolili tureckich studentów, tak aby mogli kontynuować po ich wyjeździe, rozpoczęte projekty. Mieli oni także istotny wkład w utworzeniu Wydziału Inżynierii Lotniczej na Stambulskim Uniwersytecie Technicznym.

     

    Większość polskich lotników czynnych w Turcji, została po wojnie na emigracji. Sam Wędrychowski w 1949 r. wyjechał do USA, gdzie pracował w wytwórni samolotów Temco. Zmarł w Dallas w 1961 r.

     

     

    Drukuj Drukuj Podziel się treścią: